Γιατί μας συναρπάζει ακόμα μια ιστορία 3.000 χρόνων;
Με αφορμή τον πολυδιάστατο διάλογο και το ενδιαφέρον που έχει προκαλέσει η κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους, από τον κορυφαίο σκηνοθέτη Christopher Nolan, κάνουμε μια αναδρομή στην «αφετηρία» και συζητούμε με τον Ηλία Κ. Πετρόπουλο,Καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας & Αρχαιολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και συγγραφέα του βιβλίου Όμηρος και Ανατολή: Στο Σταυροδρόμι του Αιγαίου, για τις βαθύτερες πολιτισμικές ρίζες των μυθικών μορφών που εξακολουθούν να τροφοδοτούν τη σύγχρονη τέχνη, να γεννούν έργα μικρής ή μεγάλης κλίμακας και να γοητεύουν την ανθρωπότητα εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Ξεκινήσαμε από ένα θεμελιώδες ερώτημα:
Αποτελεί η Οδύσσεια πρωτότυπο δημιούργημα του Ομήρου ή είναι προϊόν σύνθεσης ευρύτερων μεσογειακών μυθολογικών παραδόσεων;
«Ο Όμηρος υπήρξε ασφαλώς ένας από τους μεγαλύτερους δημιουργούς της παγκόσμιας λογοτεχνίας, όμως δεν δημιούργησε μέσα σε ένα πολιτισμικό κενό.
Η Οδύσσεια γεννήθηκε σε έναν κόσμο έντονων επαφών, όπου το Αιγαίο, η Ανατολία και η Ανατολική Μεσόγειος αποτελούσαν έναν μεγάλο χώρο επικοινωνίας ανθρώπων, αγαθών και ιδεών.
Οι μύθοι ταξίδευαν μαζί με τους ναυτικούς, τους εμπόρους και τους αφηγητές. Δεν μεταφέρονταν όμως ως αμετάβλητα στοιχεία· προσαρμόζονταν και αποκτούσαν νέα νοήματα μέσα σε κάθε πολιτισμό.
Η πρωτοτυπία του Ομήρου δεν βρίσκεται στην απομόνωσή του από αυτές τις παραδόσεις, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τις ενσωμάτωσε και τις μετέτρεψε σε μια νέα ποιητική πραγματικότητα.
Η Οδύσσεια δεν είναι μια απλή συλλογή παλαιότερων μοτίβων. Είναι η μοναδική σύνθεση ενός τεράστιου μυθολογικού υλικού σε μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία για το ταξίδι, τη γνώση, την αντοχή και την επιστροφή.»
Πώς ταξίδευαν οι μύθοι και τα τέρατα στην Ανατολική Μεσόγειο κατά την Εποχή του Χαλκού και την αρχαϊκή εποχή; Ποιοι ήταν οι «φορείς» αυτών των ιδεών;
«Οι μύθοι ταξίδευαν με τους ίδιους δρόμους που ταξίδευαν και οι άνθρωποι. Η Ανατολική Μεσόγειος της Εποχής του Χαλκού δεν ήταν ένας κόσμος απομονωμένων πολιτισμών, αλλά ένα σύνθετο δίκτυο επικοινωνίας που συνέδεε το Αιγαίο με την Ανατολία, την Κύπρο, τη Συρία και την Αίγυπτο.
Οι φορείς αυτών των ανταλλαγών ήταν οι έμποροι, οι ναυτικοί, οι διπλωμάτες, οι τεχνίτες και οι γραφείς των ανακτορικών κοινωνιών. Οι αφηγήσεις μεταδίδονταν προφορικά στα λιμάνια και στις αγορές, αλλά και μέσα από τα γραπτά αρχεία μεγάλων κέντρων της εποχής, όπως η Ουγκαρίτ και τα χεττιτικά βασίλεια της Ανατολίας.
Ωστόσο, οι μύθοι δεν ταξίδευαν ως απλές αντιγραφές. Όπως συμβαίνει με τις γλώσσες, άλλαζαν όταν περνούσαν από έναν πολιτισμό σε έναν άλλο. Κάθε κοινωνία τούς προσέδιδε νέα νοήματα, δημιουργώντας μια διαρκή διαδικασία πολιτισμικής μετάφρασης.»
Στη νέα ταινία του Christopher Nolan, οι μυθολογικές μορφές και τα τέρατα της Οδύσσειας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Κύκλωπα Πολύφημο, ο οποίος αποδίδεται με μια νέα, σχεδόν θριλερική αισθητική, επαναφέρουν το διαχρονικό ερώτημα για την προέλευση αυτών των μορφών.
Με αυτήν τη σκέψη ως αφετηρία, δεν θα μπορούσαμε παρά να ρωτήσουμε:
Αν κοιτάξουμε τα τέρατα της Οδύσσειας, όπως τη Σκύλλα, τη Χάρυβδη, τους Κύκλωπες ή τις Σειρήνες, ποια από αυτά φέρουν τα πιο έντονα σημάδια αυτής της ανατολικής επιρροής;
Το συγγραφικό έργο του Ηλία Κ. Πετρόπουλου κυκλοφορεί από τις
Εκδόσεις Κλειδάριθμος:
Add Comment